Sinds de invasie van Oekraïne zijn onafhankelijke journalisten bestempeld als ‘foreign agent’. Kort daarna werden onafhankelijke media verboden. Om zijn werk voort te zetten is Dzyadko samen met collega’s geëmigreerd. Eerst naar Letland, toen naar Amsterdam.
Waarom heb je voor Amsterdam gekozen?
“Heel simpel: we moesten ons werk in Rusland stoppen en zochten naar een plek waar we TV-Rain konden herstarten. Derk Sauer [oprichter van The Moscow Times red.] ging na de invasie van Oekraïne naar Nederland. Hij heeft ons geholpen, dat is waarom we naar Nederland gingen.”
Vanwege je werk als onafhankelijke journalist ben je recent bij verstek veroordeeld tot 8 jaar cel. Hoe kwam dit nieuws binnen?
“Ik had het niet verwacht. Tegelijkertijd is het een logisch gevolg van de huidige situatie. Onafhankelijke media en de Russische overheid zijn in conflict met elkaar. Door mijn veroordeling kan ik niet meer naar sommige landen reizen, omdat ik dan aan Rusland kan worden uitgeleverd.”
“Mijn vrouw en veel van mijn collega’s zijn ook veroordeeld. Voor hen voelde het erg vernederend. Ze zijn geen criminelen. Ze doen simpelweg hun werk en proberen de waarheid te vertellen. Voor veel mensen gaat het niet alleen om de veroordeling. Het betekent ook dat je niet meer naar Rusland kunt terugkeren of je ouders kunt bezoeken. Dat maakt het extra pijnlijk.”
TV Rain opereert vanuit Nederland. Hoe krijgen jullie de juiste informatie?
“Ondanks dat werken voor TV Rain in Rusland strafbaar is, hebben we daar nog steeds mensen die voor ons werken. We hebben ook veel loyale kijkers die ons helpen met informatie. Voor onze mensen in Rusland is het een constant kat-en-muisspel met de overheid. Elk verhaal voelt als een speciale operatie uit een spionagefilm. Dat is interessant en uitdagend, maar ook vreemd.”
Lopen de kijkers van TV Rain ook gevaar? Zou de Russische overheid hen kunnen vervolgen?
“In autoritaire regimes, niet alleen Rusland, maar ook Belarus, Iran en Venezuela, weet je nooit wat verboden is. Het is verboden om te doneren aan TV Rain, om interviews te geven, of om informatie te delen met TV Rain. Technisch gezien is kijken naar TV Rain niet verboden, zelfs nu we bestempeld zijn als een ongewenste organisatie. Maar, nogmaals, je weet nooit hoe het loopt.”
Zijn er nog onafhankelijke journalisten die opereren vanuit Rusland?
“Rusland telt 140 miljoen mensen en had vroeger honderdduizenden journalisten. Slechts een paar honderd, misschien een paar duizend, hebben het land verlaten. Alle grote onafhankelijke media zijn gedwongen om te stoppen. Ze gingen dicht, of verder vanuit ballingschap. Maar er zijn nog steeds veel kleine media actief in Rusland. Zij moeten nu dealen met militaire censuur: je mag woorden als ‘oorlog’, of ‘oorlogsmisdaden’ niet gebruiken. Je mag de waarheid niet vertellen. Je mag niet vertellen wat er gebeurt met Russische soldaten.”
“Dus deze kleine media in Russische regio’s behandelen deze onderwerpen niet. Ze behandelen bijvoorbeeld economische problemen of sociale onrust. Natuurlijk zijn al deze problemen verbonden met de oorlog, maar ze moeten manieren vinden om te werken rondom de militaire censuur.”
Sinds een aantal weken zijn er ontwikkelingen in Rusland. De aangepaste militaire parade, drones boven Moskou, schade aan kritieke infrastructuur. Westerse media zeggen dat het vertrouwen in Poetin vermindert. Is dit waar of zijn westerse media te optimistisch?
“Eerlijk gezegd weten we het niet. In een autoritair systeem is dat onmogelijk te weten. Alle onafhankelijke peilingen zijn vernietigd. In een land als Nederland kun je gewoon sociologie bedrijven. Mensen zijn niet bang om vragen te beantwoorden. In Rusland is dat compleet anders. Bijvoorbeeld het bekende geval van Yuri Kokhovets, hij zei dat hij de oorlog niet kon steunen. Nu zit hij in de gevangenis.”
“Ik word erg verdrietig als ik in westerse media conclusies zie van officiële Russische polls. Dat 86 procent van de bevolking de oorlog steunt, bijvoorbeeld. Die cijfers kloppen niet. Ze komen niet tot stand in normale omstandigheden. Wat mij meer zegt dan officiële peilingen, is dat we geen lange rijen zien van mensen die vrijwillig naar het front willen. En de laatste weken zien we dat de onvrede groeit. Op sociale media praten mensen steeds meer over de problemen: het internet, sociale kwesties, het onrecht.”
“Ik denk dat mensen moe zijn van de oorlog, het onrecht en de onzekerheid. Ze kunnen er niet van wegkijken, want de drones komen elke dag naar Russische steden. En de meesten zien geen toekomst. Ze weten niet waar het naartoe gaat. Velen willen simpelweg hun eigen land verlaten.”
Waarom komt die onvrede en oorlogsmoeheid pas tot stand als ze drones boven hun hoofd zien vliegen?
“Het idee is eigenlijk heel simpel. Er was een sociaal contract tussen de overheid en een groot deel van de bevolking. De boodschap was: je krijgt een comfortabel leven. Mooie parken, goede restaurants, een goed openbaar vervoer, goed gevulde supermarkten. In ruil daarvoor kijk je niet naar wat er gebeurt met mensenrechten of politieke vrijheden. Je vergeet dat je eigenlijk niet echt kan stemmen.”
“Toen de oorlog begon was de boodschap: dit is niet jouw oorlog. Bemoei je er niet mee, ga gewoon naar je restaurant, je park. Nu zien we dat dit niet meer werkt. Drones vliegen boven Russische steden. Mensen voelen de gevolgen in hun huis, in hun straat. Op dat moment kun je niet meer wegkijken.”
Denk je dat verandering mogelijk is in Rusland terwijl Poetin aan de macht is? Of is het wachten totdat hij sterft?
“Politiek gezien verandert er niets zolang Poetin aan de macht is. Het is waarschijnlijk dat hij aan de macht blijft tot hij sterft. Er zijn nog zoveel andere factoren die we niet kennen. Hoe eindigt zijn bewind? Wat denken mensen binnen de Russische elite? Wanneer zijn zij de situatie zo zat dat ze bereid zijn in actie te komen? En hoe ontwikkelt de oorlog zich?”
“Ik ben ervan overtuigd dat de situatie in Rusland uiteindelijk zal veranderen en dat onafhankelijke journalisten kunnen terugkeren. Maar niemand weet of dat over zes maanden of over zes jaar gebeurt. Daarom heeft het weinig zin om voorspellingen te doen. Ik probeer er niet te veel over na te denken, want daar kun je gek van worden. Het is beter om gewoon door te werken en te proberen die verandering dichterbij te brengen.”
Eindredactie door Eke Dros
